Trong đại dịch COVID-19, dược sĩ là một trong những lực lượng y tế duy trì tiếp xúc thường xuyên và liên tục với người bệnh, đặc biệt tại cộng đồng. Khi các hoạt động khám chữa bệnh trực tiếp bị gián đoạn, telepharmacy (chăm sóc dược từ xa, dược học từ xa) đã được triển khai như một cách thích ứng nghề nghiệp hơn là một can thiệp công nghệ thuần túy. Từ thực tiễn đó, nghiên cứu này giúp đánh giá vai trò, mức độ sẵn sàng và những yếu tố thực sự ảnh hưởng đến việc ứng dụng telepharmacy của dược sĩ.
Đặt vấn đề
Telepharmacy thường được tiếp cận dưới góc độ công nghệ hoặc chính sách. Tuy nhiên, trong thực hành, việc một mô hình có được áp dụng hay không phụ thuộc nhiều vào người làm nghề. Một nghiên cứu được nhóm chúng tôi thực hiện thông qua cuộc khảo sát dược sĩ tại TP HCM, cho phép nhìn telepharmacy từ bên trong hành nghề dược, nơi các quyết định chuyên môn diễn ra hằng ngày, trong bối cảnh thiếu nguồn lực và áp lực dịch bệnh.
Phương pháp
Nghiên cứu được thiết kế theo mô hình mô tả cắt ngang, thực hiện khảo sát trực tuyến 414 dược sĩ đang làm việc tại bệnh viện và nhà thuốc cộng đồng ở TP HCM trong giai đoạn giãn cách xã hội năm 2021. Các nội dung đánh giá bao gồm kiến thức, thái độ, hành vi và mức độ sẵn sàng ứng dụng telepharmacy. Phân tích đa biến được sử dụng nhằm xác định các yếu tố liên quan đến sự sẵn sàng trong thực hành.
Kết quả chính, nhìn từ thực hành dược
Thứ nhất, telepharmacy đã được sử dụng rộng rãi và mang tính thực dụng cao.
Hơn 86% dược sĩ tham gia nghiên cứu cho biết đã từng sử dụng telepharmacy trong thực hành nghề. Điều đáng chú ý là các hình thức được sử dụng phổ biến nhất lại không phải các nền tảng chuyên biệt, mà là điện thoại và Zalo, những công cụ giao tiếp quen thuộc trong đời sống hằng ngày. Điều này cho thấy telepharmacy tại Việt Nam phát triển theo hướng tự nhiên, bám sát thực tiễn và nhu cầu cấp thiết của người bệnh. Việc tư vấn sử dụng thuốc, theo dõi điều trị và giải đáp thắc mắc được duy trì ngay cả khi tiếp xúc trực tiếp bị hạn chế. Telepharmacy vì thế không khởi đầu bằng đầu tư công nghệ lớn, mà bằng sự linh hoạt nghề nghiệp của dược sĩ. Cách tiếp cận này giúp duy trì tính liên tục trong chăm sóc, đồng thời giảm gánh nặng cho hệ thống y tế trong giai đoạn khủng hoảng. Thực hành telepharmacy trong nghiên cứu phản ánh rõ tinh thần thích ứng hơn là triển khai mang tính hình thức.
Thứ hai, thái độ và hành vi quyết định sự sẵn sàng, hơn là đặc điểm cá nhân.
Phân tích cho thấy tuổi, trình độ học vấn hay số năm kinh nghiệm không phải là các yếu tố quyết định mức độ sẵn sàng ứng dụng telepharmacy. Thay vào đó, thái độ tích cực đối với telepharmacy và kinh nghiệm thực hành trước đó mới là những yếu tố có ảnh hưởng mạnh nhất. Những dược sĩ từng trực tiếp tư vấn, theo dõi người bệnh từ xa có xu hướng sẵn sàng tiếp tục và mở rộng mô hình này. Điều này phản ánh rằng telepharmacy không chỉ là kiến thức được học, mà là kỹ năng hình thành qua trải nghiệm nghề nghiệp. Khi đã nhìn thấy giá trị thực tiễn của telepharmacy, dược sĩ trở nên chủ động hơn trong việc tiếp cận và sử dụng. Kết quả này cũng gợi ý rằng các chương trình đào tạo nên tập trung vào thực hành và thay đổi nhận thức, thay vì chỉ cung cấp thông tin lý thuyết. Sự sẵn sàng, vì thế, là kết quả của một quá trình thích nghi nghề nghiệp.
Thứ ba, môi trường hành nghề tạo ra khác biệt.
Dược sĩ làm việc tại bệnh viện thể hiện thái độ và hành vi tích cực hơn so với dược sĩ tại nhà thuốc cộng đồng. Sự khác biệt này có thể liên quan đến áp lực chuyên môn cao hơn, nhu cầu phối hợp liên ngành thường xuyên hơn và tính phức tạp của người bệnh trong môi trường bệnh viện. Trong bối cảnh dịch bệnh, dược sĩ bệnh viện thường phải tham gia tư vấn từ xa cho những bệnh nhân ở nhiều địa phương khác nhau, làm tăng nhu cầu sử dụng telepharmacy. Ngược lại, dược sĩ nhà thuốc dù gần cộng đồng hơn, nhưng còn đối mặt với nhiều rào cản về quy trình, nguồn lực và khung pháp lý. Kết quả này cho thấy telepharmacy không thể áp dụng đồng loạt, mà cần được thiết kế phù hợp với từng bối cảnh hành nghề. Môi trường làm việc vì thế đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành hành vi nghề nghiệp. Đây là một gợi ý quan trọng cho các mô hình triển khai trong tương lai.
Đề xuất
Từ góc nhìn thực hành dược, telepharmacy cần được xem là một cấu phần của hệ thống telehealth (y tế từ xa, chăm sóc từ xa), gắn với vai trò chuyên môn của dược sĩ. Việc triển khai nên ưu tiên đào tạo kỹ năng thực hành, chuẩn hóa quy trình tư vấn và theo dõi điều trị từ xa. Đồng thời, cần xây dựng các khung pháp lý thí điểm, dựa trên những mô hình đã vận hành hiệu quả trong thực tế. Telepharmacy, nếu được lồng ghép hợp lý, có thể trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng cho y tế cơ sở và chăm sóc liên tục.
Kết luận
Telepharmacy không làm thay đổi bản chất của nghề dược, nhưng đặt người dược sĩ vào một không gian hành nghề rộng hơn. Khi không còn sự hiện diện trực tiếp, mỗi lời tư vấn, mỗi khuyến nghị sử dụng thuốc đều đòi hỏi sự cẩn trọng và trách nhiệm cao hơn. Đại dịch COVID-19 đã buộc dược sĩ phải “bước ra” khỏi những khuôn mẫu quen thuộc, để giữ kết nối với người bệnh bằng những cách khác. Telepharmacy vì thế không chỉ là giải pháp tình thế, mà là một phép thử đối với năng lực thích ứng của nghề nghiệp. Trong sự thay đổi đó, điều giữ lại sau cùng vẫn là chuẩn mực chuyên môn và đạo đức nghề dược. Có lẽ, chính từ những hoàn cảnh khó khăn nhất, vai trò của người dược sĩ mới được nhìn thấy rõ ràng hơn. Và hành trình làm nghề, dù trực tiếp hay từ xa, vẫn luôn gắn với người bệnh.
Tài liệu tham khảo
- Truong Van Dat, Tran Dinh Trung, Nguyen Thao My, et al. Pharmacists’ perspectives on the use of telepharmacy in response to COVID-19 pandemic in Ho Chi Minh City, Vietnam. J Pharm Technol. 2022;38(2):106–114. doi:10.1177/87551225221076327.
- Truong Van Dat, Nguyen Thao My, Tran Thi Hong Nguyen, et al. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc ứng dụng telepharmacy trong hành nghề dược tại thành phố Hồ Chí Minh. Tạp chí Y Dược học. 2021;(28):12–17.
- Baldoni S, Amenta F. Telepharmacy services, present status and future perspectives, a review. Medicina (Kaunas). 2019;55(7):327.
- Ibrahim OM, Ibrahim RM, Al Meslamani AZ, Al Mazrouei N. Role of telepharmacy in pharmacist counselling to COVID-19 patients and medication dispensing errors. J Telemed Telecare. 2020. doi:10.1177/1357633X20964347.
#những_năm_tháng_tôi_viết
